Katolik Kılesesı turaly aqparat

      Katolik Kılesesı (grek. καθολικός / katholikós – “jalpy”, “jahandyq”; lat. Ecclesia Catholica – “Jahandyq Kılese”; orys. Католическая Церковь / Katoličeskaja Cerkovj) – būl b.z. deiıngı I ğ. Rim imperiasyndağy İahudeia aimağynda İsa Mäsıh qūrğan bükılälemdık mäsıhşılık (kıristian) kılesesı. Būl kılesenı äulie Petır Elşı jäne onyñ mūragerı Papa Vatikandağy (Qasiettı Taq) äkımşılık-jağrapialyq ortalyğymen basqarady. Papa arqyly basqaratyn Qasiettı Taq – bükıl älemdegı Katolik Kılesesınıñ bırlıgı körınetın belgısı men qūraly. Būl älem boiynşa 1,345 milliardtan astam ızbasarlary bar (2020 j.) älemdegı eñ ülken mäsıhşılık kılesesı.
     Katolik Kılesesınıñ negızın İsa Mäsıh qalağan. Ol Qūdai, adam jäne qorşağan älem turaly mäsıhşılık ılımnıñ barlyq tolyqtyğyn İsadan alyp saqtaidy. Būl Kılese Papa jäne onyñ beskıpterı bükıl älem boiynşa jüzege asyrğan baspaldaqty ükımette elşılık miraskerlıgın (ne apostoldyq mirasqorlyqty) ūstanady. Elşılık miraskerlıgı – İsa Mäsıh ornatqan äulie Petır Elşınıñ Katolik Kılesesnıñ basşysy retınde basqaruşy bilıgı. Sol sebeptı Papa «Petır Elşınıñ Miraskerı» dep atalady.
Katolik Kılesesı özınıñ senımın biblialyq paiğambarlar uağyzdağan, İsa Mäsıhtıñ ınjıldık ılımımen aiaqtalğan jäne Kielı Jazbalardyñ (Biblianyñ Köne men Jaña Ösietınıñ) betterınde jazylğan Qūdaidyñ Aianyna negızdeidı. Katolik dını – būl eñ aldymen bır Qūdaiğa mäsıhşılık senım, būl monoteistık dın; būl bölınbeitın Kielı Üşbırlıktıñ Tūlğalarynda körsetıletın men ömır süretın Jalğyz Qūdaiğa (Äke-Qūdai, Ūl-Qūdai İsa Mäsıh, Kielı Ruh-Qūdai) senım, iağni üşbırlık Qūdai Jaratqanğa degn senım. Ärbır katolik İsa Mäsıhtıñ Qūdai Ūly, Kielı Üşbırlıktıñ üş Tūlğasynyñ bırı, Ūl-Qūdai ekenıne nanym bıldıredı. Katolikter İsa Mäsıh – Kielı Ruh arqyly Äulie Märiam Bikeştıñ qūrsağynda beikünä retınde ūryqtanğan, şynaiy adamdai düniege kelgen, barlyq adamdar jasalğan künälaryn öteluı üşın Aiqyşqa şegelegen men ölgen; ärbır adamdy qūtqaryp, adamğa jūmaq Aspan Patşalyğyndağy mäñgılık ömır beru üşın ölımnen qaita tırılgen jalğyz Qūdai dep senedı. Katolik Kılesesı Kielı Kıtaptyñ (Biblianyñ) qūdairuhtandyrylğan bedelıne, Adam ata men Haua ana jasalğan künäkarlanuğa, İsa Mäsıhtıñ Qūdai Ūly ekenıne, Onyñ tänge ainaluyna, adamzatqa qūtqaru beretın Aiqyşta oryndalğan Onyñ ölımıne, Onyñ qaita tırıluıne men aspanğa köterıluıne senedı. Kılese Rim Papasy – Petır Elşınıñ miraskerı jäne bū düniedegı Mäsıhtıñ namengerı dep bıldıredı; tarih boiy jinalatyn bolğan Jahandyq Keñesterdıñ ılım bedelın moiyndaidy; aspandağy äulielerdıñ jaqtauşylyğyna, Äulie Märiam Bikeştıñ tua bıtken künäsızdıgıne men onyñ Qūdai Anasy ekenıne senedı; jūmaq, maqşar men tozaqqa senedı; Ğarasat künı, Aqyr zaman men jaña aspandağy men jaña älemdegı ömır suruge senedı.
      Katolik Kılesesı – Batys örkenietınıñ qalyptasuynda mañyzdy röl atqarğan jäne älem mädenietınıñ damuyna zor üles qosqan ejelgı dıni instituttardyñ bırı. Ol negızgı tarihi oqiğalarğa qatysqan edı. Būl kılesesı Petır Elşınıñ namengerı Papa basqarğan bırtūtas Katolik (Jahandyq) Kılesesı retınde Mäsıh qūrğan edı. Alaida, 1054 j. Ülken Bölınu (Ülken Iskizma) kezınde Bizant Kılesesı, iağni Ortodoks Kılesesı (orys. Православная Церковь / Pravoslavnaja Cerkovj) odan bölınıp şyqty. Sodan berı Mäsıhşılık Kılese şartty türde Batys (Katolik) jäne Şyğys (Ortodoks) bolyp bölıne bastady. Ärı qarai, XVI–XVII ğğ. Katolik Kılesesı protestant Reformatsiasy kezeñınen öttı. Sol kezde Martin Lutherdyñ äserınen köptegen protestanttyq qauymdar qūrğan ärtürlı jamağattar keiınırek Kıleseden bölınıp şyğa bastady. Sol kezden bastap dıntanuşylar Mäsıhşılık Kılesenı katolisizm, ortodoksaldyq jäne protestantizm dep böldı. Katolik Kılesesı barlyq bölınulerge qaramastan, negızın qalağan ınjıldık senım men ılımdı, elşılık bırtūtastyğy men dästürı alğaşqy ğasyrlardan bastap saqtaidy.
      Qazaq jerındegı Katolik Kılesesınıñ tarihy XII ğasyrdan bastalady. Mūnda Orta ğasyrlarda Jıbek joly ötken Jetısu aumağynda jergılıktı katolikter, katolik qasietkerlerı (moldaşylyq) bolğan, sopyhanalar men raqybattar, ğibadathanalar, kıleseler men şäpılder qūrylğan edı.
      Katolik Kılesesınde liturgialyq ärtürlı räsımder bar. Liturgialyq räsımderdıñ ärqaisysy tarihi aiyrmaşylyqtarğa bailanysty belgılı bır eldı mekenge nemese qauymdastyqqa tän. Katolik Kılesesınde batys jäne şyğys räsımı bar. Batys katolik räsımderıne rimdık (latyn), ambyrozşylyq, mosarabtyq, bragalyq, liondyq jäne zairlık räsımder jatady. Katolikter üşın standartty jäne eñ keñ tarağany – rimdık (latyn) räsım. Osydan rimdık (latyn) räsımge jatatyndyğyn bıldıretın “Rim-Katolik Kılesesı” atauy şyqqan. Rimdık (latyn) räsımınıñ jarqyn mysaly – Kielı Messa, iağni rim-katolik ğibadaty. Şyğys räsımderı – bizant (grek), ärmen, maruni, sirialyq, käldei, qypty, etiop. Sondyqtan “rim-katolik”, “grek-katolik”, “ärmen-katolik” siaqty anyqtamalary bar. Būl Katolik Kılesesınıñ räsmderınıñ ärtürlılıgın körsetedı. Barlyq katolikter, olardyñ räsımderıne qaramastan, “katolikter” dep atalady.
     Katolik Kılesesındegı qasiettı ömırınıñ mänı – qūpiaşyldyqtar (lat. sacramentum; orys. таинство / tainstvo) – ärbır katoliktıñ ömırındegı mañyzdy salttary. Jetı qūpiaşyldyqtar bar: 1) Şomyldyru (nemese Bautys; orys. Крещение / Kreščenije); 2) Nyğaitu (nemese Konfirmasia; orys. Миропомазание / Miropomazanije); 3) Täube (nemese Ökınu; orys. Исповедь / Ispovedj); 4) Euharistia (nemese Kielı Qatynasu; orys. Причастие / Pričastije); 5) Nauqastardy maijağu (orys. Елеопомазание / Eleopomazanije, Соборование / Soborovanije); 6) Qasietkerşılık (nemese Dıngerşılık, Dın qyzmetşılıgı; orys. Священство / Svjaščensvto, Рукоположение / Rukopoloženije); 7) Neke (nemese Nekelesu; orys. Брак / Brak, Венчание / Venčanije). Tızımdelgen qūpiaşyldyqtar är katoliktıñ tuylğannan ölgenge deiıngı ömırınıñ negızgı oqiğalardy qozğaidy.
      Katolik Kılesesınde bilık ortalyqtandyrylğan, iağni Vatikanda tūratyn Papanyñ qolynda şoğyrlanğan. Katolik Kılesesı äkımşılık jağynan köptegen jergılıktı kıleselerge bölınedı. Jergılıktı kıleseler beskıpter (lat. episcopus; orys. епископ / episkop) basqaratyn diosezderge (eparhialarğa) (lat. diœcesis; orys. епархия / eparchija, диоцез / diocez) bölınedı. Diosezder (eparhialar) mahallalarğa (paraqialarğa) (lat. parœcia; orys. приход / prichod) bölınedı.
      Katolik Kılesesı qoğamdyq ömırde türlı qaiyrymdylyq, bılım beru, ğylymi, mädeni jäne bıtımgerşılık salalarğa belsendı qatysady. Ol halyqaralyq alañda jalpy adamzattyq qūndylyqtardy nasihattaidy, är adamnyñ qadır-qasietın ony qūrsaqta ūryqtanudan tabiği ölımıne deiın qorğaidy, beibıtşılık pen qūrylymdy sūhbatty qoldaidy jäne ärtürlı dınaralyq konferensialar men ūiymdardyñ bastamaşylarynyñ bırı retınde äreket etedı.